Historia i Symbolika Dywanów Marokańskich

Marokańskie dywany to jedne z najbardziej fascynujących tekstyliów na świecie.  Tkane od tysięcy lat przez kobiety z berberyjskich plemion gór Atlas, Sahary i wybrzeży Atlantyku. Każdy z nich jest czymś więcej niż tylko przedmiotem użytkowym: to zapis historii, wierzeń i codziennego życia kobiet, które przez wieki przekazywały sobie wzory i techniki z pokolenia na pokolenie, bez słowa pisanego.

Każde plemię wypracowało własny, niepowtarzalny język symboli. Beni Mirt czy Beni Ourain z Atlasu Wysokiego słynęły ze stonowanych kolorów i wzorów geometrycznych, Azilal zaskakiwały odważnymi kolorami i swobodną kompozycją, a dywany z Rabatu zachwycały precyzją miejskiego rzemiosła.

Historia Dywanów Marokańskich na Przestrzeni Wieków

Marokańska sztuka tkacka liczy sobie tysiące lat i przez wieki ewoluowała pod wpływem kolejnych kultur, dynastii i szlaków handlowych.

7000 lat p.n.e.

Korzenie marokańskiego tkactwa sięgają epoki paleolitu, kiedy to pierwsi Berberowie zaczęli przetwarzać wełnę swoich stad owiec w ochronę przed surowym górskim klimatem. Pierwotnie dywany służyły czysto użytkowo: chroniły przed zimnem w Atlas i Saharze, były posłaniem, okryciem, a nawet namiotem.

VII w. n.e.

Przez tysiąclecia Berberowie stykali się z Fenicjanami, Grekami, Rzymianami i Wandalami. Każda z tych kultur zostawiała ślad w symbolice i kolorystyce tkanin, nie naruszając jednak ich istoty. Geometryczne wzory, takie jak romby, zygzaki, czy krzyże, miały znaczenie apotropaiczne: chroniły dom i rodzinę przed złem. 

VII–XI w. n.e.

Arabski podbój Afryki Północnej przyniósł Islam, ale tkactwo berberyjskie oparło się islamizacji wzornictwa lepiej niż jakakolwiek inna dziedzina sztuki. Podczas gdy arabska ornamentyka unikała przedstawień figuratywnych, dywany berberyjskie zachowały swoją symbolikę, czyli figury ludzkie, zwierzęta, i gwiazdy, traktując je jako zaszyfrowany język, nie jako ikonografię religijną. Paradoksalnie Islam wzmocnił kulturę dywaniarską, bo meczety wymagały wspaniałych podłóg.

XVI–XIX wieku

Pod rządami dynastii Saadytów i Alawitów rozwinęły się wielkie ośrodki tkackie: Rabat, Marrakesz, i Fez. W miastach powstały tzw. dywany miejskie, silnie inspirowane wzorami perskimi i osmańskimi, tkane na zamówienie dworów i bogatych kupców. Wiejskie wyroby berberyjskie pozostawały jednak w cieniu. Ceniono je za trwałość, nie za prestiż.

Początek XX wieku

Protektorat francuski przyniósł paradoksalne pozytywne skutki dla berberyjskiego tkactwa. Z jednej strony kolonizacja zaburzała tradycyjne struktury społeczne, z drugiej europejscy artyści i kolekcjonerzy „odkryli" surową geometrię berberyjskich dywanów. 

Na początku XX wieku marokańskie dywany zaczęły być postrzegane jako forma sztuki, głęboko zakorzeniona w dziedzictwie kulturowym Berberów. 

W latach 20. XX wieku paryskie domy mody zachwycały się ich wzorami. Henri Matisse malował wnętrza z Beni Ourain. Modernistyczni architekci, np. Le Corbusier czy Frank Lloyd Wright dekorowali nimi swoje projekty. Dywany berberyjskie stały się łącznikiem między afrykańską tradycją a europejską awangardą.

Połowa XX wieku

W miarę jak świat doświadczał znaczących zmian w połowie XX wieku, marokańskie dywany ewoluowały w odpowiedzi na globalne wpływy. Rozwój turystyki i handlu międzynarodowego przyniósł nowe wzory, kolory i techniki do marokańskiej tradycji wytwarzania dywanów. Dywany wytwarzane w tym okresie stanowią zachwycające połączenie tradycyjnych wzorów berberyjskich ze współczesnymi środkami wyrazu artystycznego, czego efektem są zachwycające wizualnie i kulturowo znaczące dzieła.

Współczesność

Po uzyskaniu niepodległości przez Maroko w 1956 roku dywany berberyjskie stopniowo zyskiwały status sztuki ludowej, a następnie sztuki tout court. Przełomem były lata 90. i 2000., gdy zachodnie rynki designu i aukcje sztuki zaczęły traktować stare Beni Ourain i Azilal jako obiekty kolekcjonerskie. Obecnie ceny cennych egzemplarzy sięgają kilkudziesięciu tysięcy dolarów. Jednocześnie tysiące tkaczek w marokańskich wioskach nadal siada przy krosnach, kontynuując tradycję sprzed wieków. 

Dziś marokańskie dywany są doceniane przez kolekcjonerów i projektantów wnętrz na całym świecie, a ich wartość wynika nie tylko z estetyki, ale przede wszystkim z niezwykłej ciągłości tradycji, która przetrwała wieki zmian politycznych, kulturowych i gospodarczych.

Sztuka wytwarzania marokańskich dywanów nadal kwitnie, kontynuując dziedzictwo minionych pokoleń i wprowadzając tego rodzaju arcydzieła do nowoczesnych przestrzeni mieszkalnych lub niezwykłych salonów wystawowych. 

Wpływ Rynku Globalnego na Sztukę Berberyjskiego Tkactwa

XXI wiek przyniósł i szanse, i zagrożenia. Z jednej strony globalny popyt uratował wiele wiosek przed wyludnieniem. Młode kobiety znowu uczą się tkać, bo dywan przynosi dochód. Z drugiej masowa produkcja i moda na „berber look" wypycha na rynek podróbki tworzone na maszynach fabrycznych. Organizacje takie jak Anou czy Cooperative Femmes de Marrakech próbują chronić autentyczność, łącząc tkaczki bezpośrednio z kupującymi z całego świata.

Dywan berberyjski, który przez stulecia traktowany jako przedmiot codziennego użytku, stał się jednym z najdroższych obiektów rzemiosła artystycznego na świecie. Dywan Azilal z lat 40. może dziś wylicytować więcej niż niejedna współczesna grafika. 

Jak Czytać Symbole na Dywanach Marokańskich

Przyjrzyjmy się mistycznym symbolom znajdującym się na niezwykłych berberyjskich dywanach:

Nos

Symbol nosa ma fizyczny wygląd kruczego dzioba, który nosi się na szyi dziecka, symbolizując ochronę.

Lwia Łapa

Lwia Łapa jest symbolem siły.

Jęczmień

Delikatny symbol płodności.

Oczy kuropatwy

Symbol piękna i kobiecości.

Ptak

Szczęśliwy znak pomyślności.

Piła

Symbol reprezentujący metalurgów, którzy nie okazują szacunku. Ludzie z plemienia Berberów wierzą, że metal odstrasza demony i złe duchy.

Węże i Ryby

Symbole te są znane z tego, że reprezentują osoby święte lub boskie.

Żaba

Żaba jest symbolem magicznej mocy.

Romb (tzw. „oko" lub „wulwa") 

Symbolizuje kobiecość i płodność. Oko jest symbolem ochrony przed złymi duchami nadchodzącymi zewsząd.

Zygzak 

Góry Atlas lub droga życia.

Krzyż berberyjski, dawny symbol Tifinagh (pisma Tuaregów)

To amulet chroniący dom.

Linie faliste

Linie symbolizują wodę i życie.

Kropki i znaki w kratę

Odniesienia do wspólnoty lub rodziny.

 

Prawdziwe znaczenie marokańskich dywanów jest rozległe, znaczące i potężne. Różnorodna symbolika marokańskich dywanów pozwalała Berberom na przekazywanie wiadomości, wyrażanie siebie i uwalnianie emocji. 

Podsumowanie

Dywany berberyjskie przeżyły upadki imperiów, kolonialne zawirowania i globalny rynek. Przetrwały, bo były czymś więcej niż tkaniną. Dziś, gdy wiszą w galeriach i leżą na podłogach w domach na całym świecie, warto pamiętać, że historia każdego z nich zaczęła się tak samo: od kobiety przy krośnie, która tkała to, czego nie mogła powiedzieć słowami.